Dezynfekcja zimą na fermie – co robić, gdy mata i niecka zamarzają

Dezynfekcja zimą często zawodzi przy bramie: mata zamarza, a koła jadą po lodzie. Sprawdź, jak utrzymać matę i nieckę w działaniu i jaki środek wybrać na mróz.

Jest 6.30, a termometr przy oborze pokazuje –7 °C. Paszowóz podjeżdża pod bramę i przetacza się przez matę dezynfekcyjną, która od wieczora jest twarda jak deska. Na papierze wszystko się zgadza – mata leży tam, gdzie powinna, a w zeszycie jest wpis o ostatnim napełnieniu. W praktyce koła przejechały po lodzie, a nie po roztworze.

Z tego poradnika dowiesz się, dlaczego mróz osłabia dezynfekcję, czego wymagają przepisy obowiązujące od marca 2026 r., jak przygotować na zimę matę, nieckę, pojazdy i obuwie oraz na co patrzeć, wybierając preparat na chłodne miesiące.

Dlaczego dezynfekcja zimą zawodzi częściej niż latem

Pierwszy powód to chemia. Środek dezynfekcyjny nie działa jak sito, które zatrzymuje drobnoustroje – jego działanie to reakcja chemiczna, a w niskich temperaturach wiele reakcji chemicznych przebiega wolniej. Center for Food Security and Public Health przy Iowa State University podaje, że większość chemicznych środków dezynfekcyjnych działa najlepiej powyżej ok. 20 °C, a niska temperatura może osłabiać działanie części z nich. Dlatego temperaturę, w jakiej preparat badano, sprawdzaj tak samo uważnie jak rozcieńczenie.

Drugi powód to czas kontaktu. Powierzchnia musi pozostać mokra przez cały czas podany na etykiecie. Jeśli roztwór zamarznie albo spłynie wcześniej, zabieg zostaje przerwany w połowie. Ontario Swine Health Advisory Board, kanadyjska rada ds. zdrowia świń, zwraca uwagę, że świeżo umyta naczepa wyprowadzona z myjni na mróz może zamarznąć nawet w ciągu ok. 20 minut. To mniej niż czas kontaktu wielu preparatów.

Trzeci powód to rozcieńczenie i brud. Śnieg i deszcz rozcieńczają roztwór w macie, a błoto pośniegowe wnosi materię organiczną. Ten sam ośrodek z Iowa wymienia materię organiczną wśród najczęstszych przyczyn nieudanej dezynfekcji, bo osłania drobnoustroje przed działaniem środka.

A wirusy? Nie robią sobie ferii. Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt (WOAH) opisuje wirusa afrykańskiego pomoru świń jako wysoce odpornego na niskie temperatury. Zima nie jest więc przerwą w bioasekuracji, tylko porą roku, w której trzeba szczególnie dmuchać na zimne.

Zamarznięta mata to zwykła wycieraczka

Mata dezynfekcyjna działa tylko wtedy, gdy pianka jest nasączona płynem, a koło lub podeszwa wyciska go na bieżnik. Gdy pianka zamarznie, mata zbierze najwyżej trochę błota – jak wycieraczka przed drzwiami. Zamarznięta mata nie dezynfekuje, nawet jeśli roztwór przygotowano w idealnej proporcji. Mróz szkodzi też samej macie. W instrukcji naszych mat przejazdowych zalecamy dodatek glikolu lub innego środka przeciw zamarzaniu, gdy płyn nie jest przeznaczony do stosowania poniżej zera – właśnie po to, by nie zamarzł i nie uszkodził maty.

Przepisy 2026: mata ma działać, a nie tylko leżeć

Od 18 marca 2026 r. obowiązują dwa nowe rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, wydane na podstawie ustawy z 21 listopada 2025 r. o zdrowiu zwierząt. Oba mówią o matach wprost i oba wymagają nie tylko ich obecności, ale też sprawności.

W chowie świń obowiązuje rozporządzenie z 12 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania afrykańskiego pomoru świń (Dz.U. 2026 poz. 344). Każdy zakład utrzymujący świnie ma mieć przed wejściami i wyjściami z pomieszczeń dla świń maty dezynfekcyjne lub urządzenia zapewniające skuteczną dezynfekcję, utrzymywane w stanie zapewniającym skuteczność działania środka dezynfekcyjnego.

Szerokość takiej maty nie powinna być mniejsza niż szerokość wejścia, a jej długość nie może być mniejsza niż 1 m. Na obszarach objętych ograniczeniami I, II i III dochodzą urządzenia, niecki lub maty przed wejściami i wjazdami do zakładu. Ten dodatkowy wymóg nie dotyczy zakładów, które utrzymują świnie wyłącznie na mięso na własny użytek.

W chowie drobiu obowiązuje rozporządzenie z 11 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania chorób u drobiu (Dz.U. 2026 poz. 335). Dotyczy zakładów, które przemieszczają drób lub jaja do innych zakładów albo oferują je bezpośrednio do sprzedaży, oraz wylęgarni. Przy wejściach i wyjściach z budynków z drobiem wymaga mat dezynfekcyjnych albo innych rozwiązań technicznych do oczyszczania i odkażania obuwia.

Przy wjazdach i wyjazdach to samo rozporządzenie wymaga niecek, mat lub innych rozwiązań technicznych do odkażania pojazdów. Wszystkie trzeba utrzymywać w stanie zapewniającym skuteczność użytego środka. Zakład musi też mieć zapas środków odkażających na co najmniej 7 dni bieżącej dezynfekcji i prowadzić dokumentację ich zakupu, przyjęcia i zużycia.

Czy zamarznięta mata spełnia warunek skuteczności? Przepisy nie definiują tego pojęcia, ale trudno bronić tezy, że lód dezynfekuje koła. W naszej ocenie zimą zamarznięta mata jest takim samym problemem jak pusta. Przepisy wymagają zapasu środków odkażających, a nie glikolu. Mimo to radzimy kupić glikol razem z preparatem, bo podczas intensywnych opadów śniegu dostawa może się opóźnić.

Stan prawny podajemy na listopad 2026 r. W strefach ograniczeń wojewoda lub powiatowy lekarz weterynarii mogą wprowadzić dodatkowe wymagania. Aktualne strefy ASF sprawdzisz na mapie Głównego Inspektoratu Weterynarii (bip.wetgiw.gov.pl/asf/mapa/), a bieżące informacje o grypie ptaków – na stronie GIW w zakładce poświęconej HPAI (wetgiw.gov.pl).

Jak duża musi być mata przy wjeździe?

Tam, gdzie przepisy wymagają mat lub niecek przy wjeździe, określają oba wymiary. Szerokość nie powinna być mniejsza niż szerokość wjazdu, a długość – niż obwód największego koła lub długość najdłuższej gąsienicy pojazdu. Aby obliczyć obwód, zmierz średnicę największego koła, które wjeżdża na teren gospodarstwa, i pomnóż ją przez 3,14. Koło o średnicy 1 m ma obwód ok. 3,1 m, a koło o średnicy 1,5 m – ok. 4,7 m.

Krótka mata, która wystarcza pod samochód osobowy, nie spełni wymogu dla paszowozu czy ciągnika. Przy wjazdach dla ciężkich pojazdów sprawdzają się długie maty, np. mata przejazdowa 100×500 cm. Pamiętaj jednak, że pasy przejazdowe układa się parami pod koła, a przepis mówi o szerokości całego wjazdu. Zanim kupisz maty, zmierz wjazd i ustal z powiatowym lekarzem weterynarii, jakie rozwiązanie spełni wymagania w Twoim gospodarstwie.

Długość maty dezynfekcyjnej przy wjeździe na fermę powinna być dostosowana do obwodu największego koła pojazdu, aby zapewnić kontakt całego bieżnika z roztworem dezynfekcyjnym.

Jaki środek do dezynfekcji zimą – na co patrzeć

Wybierając preparat na zimę, patrz nie tylko na listę patogenów, ale też na warunki, w jakich go badano. Pomocną wskazówką może być brytyjskie zatwierdzenie DEFRA: zgodnie z wytycznymi tego programu testy skuteczności prowadzi się w temperaturze +4 °C. To cenna informacja przy wyborze środka na chłodne miesiące. Zatwierdzenie dotyczy jednak konkretnej grupy chorób oraz rozcieńczenia i czasu kontaktu przyjętych w teście.

Nie przenoś więc zatwierdzenia DEFRA automatycznie na inne patogeny, krótszy czas kontaktu ani temperatury poniżej zera. Pamiętaj też, że DEFRA, EPA i Health Canada to zatwierdzenia zagraniczne. O tym, do czego i w jakim rozcieńczeniu możesz stosować preparat w Polsce, decydują polskie pozwolenie i etykieta.

Na zimę naszym pierwszym wyborem są dwa preparaty, których jesteśmy wyłącznym dystrybutorem w Polsce: Synergize i Viroxide Super. Oba mają według producenta zatwierdzenia DEFRA, EPA i Health Canada, ale działają inaczej i najlepiej sprawdzają się w różnych miejscach gospodarstwa. Poniżej znajdziesz dane producenta i to, do czego polecamy każdy z nich.

Synergize – nasz wybór do mat i niecek

Synergize łączy czwartorzędowe związki amoniowe z aldehydem glutarowym. Za wyborem tego preparatu do mat przemawiają trwałość roztworu i działanie rezydualne. Według producenta roztwór w macie zachowuje skuteczność przez 2–3 dni albo do widocznego zabrudzenia, a po wyschnięciu na powierzchni pozostaje warstwa o działaniu rezydualnym. To działanie zależy jednak od warunków użytkowania i nie zastępuje regularnego czyszczenia ani ponownej dezynfekcji – zwłaszcza na kołach, które za chwilę wjadą w błoto i śnieg.

Przy zagrożeniu pryszczycą i grypą ptaków producent podaje rozcieńczenie 1:256 (ok. 40 ml na 10 l wody) i czas kontaktu 10 minut, a przy ASF – 1:100 (100 ml na 10 l) i 30 minut. Producent przewiduje też stosowanie preparatu w temperaturach ujemnych z dodatkiem glikolu – co to oznacza w praktyce, wyjaśniamy niżej. Szczegóły znajdziesz na stronie preparatu Synergize.

Ile to w praktyce? Według producenta jedna mata 100×400 cm potrzebuje ok. 8 l roztworu, a kanister Synergize 5 l wystarcza przy rozcieńczeniu 1:256 na 80 pełnych napełnień dwóch takich mat. Przy wymianie co 2–3 dni to zapas na kilka miesięcy. Przy rozcieńczeniu na ASF (1:100) z 5 l koncentratu przygotujesz 500 l roztworu, czyli orientacyjnie 31 napełnień tych samych dwóch mat.

Viroxide Super – gdy liczy się krótki czas kontaktu

Viroxide Super to preparat utleniający na bazie peroksymonosiarczanu potasu (KMPS). Producent podaje, że w testach zgodnych z wytycznymi DEFRA potwierdzono jego skuteczność w temperaturze 4 °C, i przewiduje stosowanie preparatu w temperaturach ujemnych z dodatkiem glikolu.

Przy zagrożeniu grypą ptaków liczy się szybkość. Według producenta Viroxide Super redukuje wirusa H5N1 o co najmniej 5 log, czyli o 99,999%, w ciągu 1 minuty przy rozcieńczeniu 1:200 (0,5%, czyli 50 g na 10 l wody), także przy wysokim zabrudzeniu organicznym. Wobec szczepu ASF Georgia 2007 producent podaje pełną dezaktywację po 10 minutach przy rozcieńczeniu 1:400 (25 g na 10 l).

Krótki czas kontaktu może być zaletą przy dezynfekcji kół i podwozia za pomocą opryskiwacza lub bramy bioasekuracyjnej, bo roztwór ma mniej czasu, by zamarznąć. Producent nie podaje jednak, w jakiej temperaturze uzyskano wynik dla H5N1 ani czy ten sam czas obowiązuje po dodaniu glikolu. Na mrozie trzymaj się czasu kontaktu z etykiety i sprawdzaj, czy powierzchnia pozostaje mokra przez cały ten czas.

Ten sam preparat wykorzystasz w budynkach – do dezynfekcji linii pojenia i do zamgławiania. Więcej o jego zastosowaniach przeczytasz na stronie Viroxide Super.

Parametr (według producenta)SynergizeViroxide Super
Substancje czynneczwartorzędowe związki amoniowe + aldehyd glutarowyperoksymonosiarczan potasu (KMPS)
Niska temperaturastosowanie w temperaturach ujemnych z dodatkiem glikoluskuteczność potwierdzona w testach w 4 °C; stosowanie w temperaturach ujemnych z dodatkiem glikolu
Grypa ptaków1:256 (ok. 40 ml na 10 l), 10 minH5N1: 1:200 (50 g na 10 l), 1 min
ASF1:100 (100 ml na 10 l), 30 min1:400 (25 g na 10 l), 10 min
Roztwór w macie2–3 dni lub do widocznego zabrudzeniazgodnie z etykietą
Nasza rekomendacja na zimęmaty, niecki, dezynfekcja końcowa pustych budynków i pojazdówoprysk kół i podwozia, bramy, szybka dezynfekcja przy zagrożeniu grypą ptaków

Źródło: strony preparatów Synergize i Viroxide Super na asfbioasekuracja.pl, stan na 7 listopada 2026 r. W razie rozbieżności rozstrzyga etykieta.

Mata dezynfekcyjna zimą krok po kroku

Sam dobry preparat nie wystarczy, jeśli roztwór zamarznie w macie przed pierwszym przejazdem. Zimą liczy się organizacja pracy. Polecamy taki schemat:

  1. Przygotowuj roztwór w ogrzewanym pomieszczeniu. Producent Synergize zaleca dodawanie koncentratu do letniej lub ciepłej wody i dokładne wymieszanie.
  2. Gotowy płyn trzymaj w cieple, np. w szczelnej konewce Synergize 12 l, i zalewaj matę tuż przed przejazdem – tak zalecamy w opisie preparatu.
  3. Jeśli etykieta to przewiduje, dodaj glikol w ilości podanej przez producenta. Więcej o tym przeczytasz poniżej.
  4. Na czas opadów, gdy nic nie wjeżdża, przykrywaj matę folią, żeby śnieg i deszcz nie rozcieńczyły roztworu.
  5. Usuwaj z maty śnieg, lód i grube zanieczyszczenia. Przed ponownym napełnieniem wypłucz piankę i odciśnij z niej wodę.
  6. Wymieniaj roztwór zgodnie z zaleceniem producenta – w przypadku Synergize co 2–3 dni lub wcześniej, gdy jest widocznie brudny. Po odwilży, obfitych opadach i każdym zamarznięciu wymień go od razu.
  7. Nie mieszaj różnych preparatów w jednym napełnieniu.
  8. Zapisuj datę napełnienia, nazwę preparatu i rozcieńczenie. W zakładach drobiarskich objętych rozporządzeniem dokumentacja zużycia środków odkażających jest obowiązkiem.

Czy glikol chroni matę przed mrozem?

Tylko w niewielkim zakresie. Wodny roztwór z 10% glikolu propylenowego zamarza w temperaturze ok. –3 °C. Działanie preparatu w temperaturach ujemnych, które deklaruje producent, to jedno, a odporność gotowej mieszaniny na zamarzanie – drugie. Przy –10 °C sam dodatek 10% glikolu nie uchroni maty przed zamarznięciem.

Dlatego przy silniejszym mrozie mata na zewnątrz działa tylko wtedy, gdy zalewasz ją świeżym, ciepłym roztworem tuż przed przejazdem. Zaglądaj do niej rano i przed każdym zaplanowanym wjazdem, a zamarznięty roztwór wymieniaj na świeży. Jeśli możesz, przenieś dezynfekcję pojazdów pod dach.

Ile glikolu dodać i jakiego?

Na stronach obu preparatów podajemy za producentem dodatek 10% glikolu, ale producent nie precyzuje sposobu liczenia. Pamiętaj, że litr glikolu dolany do 10 l gotowego roztworu daje ok. 9% glikolu i jednocześnie rozcieńcza preparat. Dawkę koncentratu licz od całkowitej objętości roztworu – razem z glikolem. Przed pierwszym użyciem sprawdź na etykiecie, czy dodatek glikolu jest w niej przewidziany, a jeśli nie – zapytaj nas.

Strony preparatów nie podają rodzaju glikolu. W zimowych materiałach technicznych producenta Synergize, dotyczących dezynfekcji naczep, mowa o glikolu propylenowym. Nie sięgaj po płyn do chłodnic – wiele z nich zawiera toksyczny glikol etylenowy, a do tego barwniki i inhibitory korozji, których wpływu na preparat nie znamy.

Zużyty roztwór z glikolem usuwaj zgodnie z etykietą i kartą charakterystyki. Nie wylewaj go do rowów ani na pole i nie zostawiaj w miejscach dostępnych dla zwierząt. Koncentrat i glikol przechowuj w wydzielonym, zabezpieczonym miejscu. W zakładach drobiarskich objętych rozporządzeniem takie miejsce na środki odkażające jest obowiązkowe.

Czy można dolać soli, denaturatu albo płynu do spryskiwaczy?

Nie polecamy. Każdy dodatek, którego nie przewiduje producent, może zmienić działanie preparatu, a skuteczność potwierdzona w badaniach dotyczy konkretnego składu roztworu. Płyn do spryskiwaczy zawiera alkohole i detergenty, których wpływu na środek dezynfekcyjny nie znamy. Trzymaj się zaleceń producenta i etykiety.

Czy rozmrożony roztwór nadal działa?

Nie zakładaj tego. Producent nie podaje danych o działaniu roztworu po zamarznięciu i rozmrożeniu, a topniejący śnieg mógł go dodatkowo rozcieńczyć. Jeśli mata zamarzła, wymień płyn na świeży.

Niecka dezynfekcyjna i brama w mrozie

Niecka ma większą objętość niż mata, więc zamarza wolniej. Ma też wady: dłużej się ją opróżnia i napełnia, a każdy opad rozcieńcza całą jej zawartość. Jeśli niecka nie ma zadaszenia, rozważ je przed zimą – to najprostszy sposób, by śnieg i deszczówka nie zmieniały stężenia.

Lód na powierzchni niecki oznacza, że roztwór zamarza – bo jest zbyt rozcieńczony albo mróz jest silniejszy, niż wytrzyma mieszanina. Rozbicie lodu nie wystarczy – wymień roztwór. Jeśli stosujesz glikol, licz jego ilość od objętości całej niecki, a nie tylko od ilości dolewanego płynu.

Przy bramie bioasekuracyjnej i opryskiwaczu problemem bywa nie roztwór, ale sprzęt. Woda w pompie, wężach i dyszach zamarza po pracy i może je uszkodzić. Zanim przyjdą mrozy, sprawdź w instrukcji urządzenia, jak zabezpieczyć je na zimę i czy trzeba je opróżniać po każdym użyciu.

Odpowiednia dezynfekcja obuwia przed wejściem do budynku inwentarskiego ogranicza ryzyko przenoszenia patogenów, szczególnie zimą, gdy na podeszwach gromadzą się błoto i inne zanieczyszczenia.

Pojazdy i obuwie – dwa słabe ogniwa zimą

Koło przejeżdża przez matę w kilka sekund, a czasy kontaktu podawane przez producentów liczy się w minutach. Przejazd przez matę nie gwarantuje pełnej dezynfekcji kół. Mata zwilża bieżnik i ogranicza przenoszenie zanieczyszczeń, ale skuteczność zależy też od tego, czy koło było wcześniej oczyszczone, czy zostało dobrze zwilżone i czy roztwór pozostał na nim przez wymagany czas.

Dlatego pojazd najpierw myjesz, potem dezynfekujesz – także zimą, bo materia organiczna osłabia działanie środka. Do mycia pojazdów polecamy Truckwash – przy silnym zabrudzeniu producent podaje 125 ml na 5 l wody (1:40). Jeśli masz taką możliwość, myj i dezynfekuj pojazdy pod dachem lub w ogrzewanej hali.

Na zewnątrz tak planuj pracę, żeby czas kontaktu upłynął, zanim powierzchnia zamarznie. Preparat o krótkim czasie kontaktu, taki jak Viroxide Super, ułatwia to zadanie. Synergize polecamy wtedy, gdy pojazd może postać w cieple przez pełny czas kontaktu, a zależy Ci na działaniu rezydualnym.

Obuwie to drugie słabe ogniwo. Maty do dezynfekcji obuwia przenieś zimą do ogrzewanego przedsionka lub śluzy, jeśli układ budynku na to pozwala. Do dezynfekcji obuwia producent Synergize podaje rozcieńczenie 1:40, czyli ok. 250 ml na 10 l wody. W zakładach drobiarskich obowiązuje dodatkowo obuwie przeznaczone wyłącznie do danego budynku – zimą, gdy na butach łatwo przenieść błoto pośniegowe, ta zasada jest szczególnie ważna.

Podsumowanie

Zimą nie liczy się to, czy mata leży przy bramie, tylko to, czy jest nasączona roztworem o właściwym stężeniu. Wybieraj preparat, którego skuteczność potwierdzono w niskiej temperaturze, a roztwór trzymaj w cieple i wylewaj tuż przed przejazdem. Pamiętaj, że 10% glikolu chroni roztwór przed zamarzaniem tylko do ok. –3 °C, więc przy silniejszym mrozie liczy się świeży, ciepły płyn i częsta kontrola maty.

Wymieniaj roztwór częściej niż latem, zabezpieczaj matę przed opadami i miej zapas preparatu na co najmniej tydzień. Naszym pierwszym wyborem na zimę jest połączenie dwóch preparatów: Synergize w matach i nieckach oraz Viroxide Super do szybkiej dezynfekcji pojazdów. Bioasekuracja zmniejsza ryzyko, ale go nie usuwa – dlatego gdy zauważysz u zwierząt niepokojące objawy lub zwiększone padnięcia, niezwłocznie zgłoś podejrzenie powiatowemu lekarzowi weterynarii.

Nie wiesz, ile preparatu potrzebujesz na zimę, jaki glikol wybrać albo jakie maty spełnią wymagania przy Twoim wjeździe? Zadzwoń pod numer 514 934 388 lub napisz na sklep@asfbioasekuracja.pl – pomożemy dobrać preparat, ilość i rozmiar maty.

Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu. W razie rozbieżności z danymi z artykułu rozstrzyga etykieta.

← Powrót do porad

Bezpieczna hodowla zaczyna się tutaj.

Porozmawiajmy o rozwiązaniach dopasowanych do Twoich potrzeb.